Najpopularniejszymi organizacjami, które przygotowują zajęcia dla seniorów w Polsce, są Uniwersytety Trzeciego Wieku (UTW). Zazwyczaj działają one w miastach i miasteczkach.

UTW to instytucje edukacyjne, których głównym celem jest aktywizacja osób starszych poprzez edukację – wykłady, warsztaty, kursy, wspólne wyjazdy i wiele innych form. Każdy UTW posiada statut, program nauczania i deklarację uczestnictwa. Cele UTW mogą być zróżnicowane, ale zawsze obejmują edukację, aktywizację i integrację. Zajęcia mogą mieć różny charakter, lecz zawsze koncentrują się na edukacji, aktywizacji lub integracji uczestników.

Pierwszy UTW w Polsce powstał 12 listopada 1975 roku z inicjatywy Haliny Szwarc, którą zainspirował Pierre Vellas – twórca pierwszego UTW we francuskim Tuluzie. Określiła ona następujące cele UTW: włączenie osób starszych w system kształcenia ustawicznego, aktywizacja intelektualna, psychiczna i fizyczna studentów, prowadzenie obserwacji i badań naukowych, opracowywanie metod dalszej edukacji seniorów oraz wdrażanie profilaktyki gerontologicznej.

Główny Urząd Statystyczny prowadzi badania dotyczące działalności UTW. W roku akademickim 2021/22 w badaniu statystycznym uczestniczyły 552 uniwersytety trzeciego wieku. Różniły się formą organizacyjną i prawną, lecz najczęściej funkcjonowały jako stowarzyszenia – 288 instytucji.

Łącznie na UTW uczyło się 86 609 studentów. Większość stanowiły kobiety (83,8%), osoby w wieku 60–79 lat (82,9%), osoby ze średnim wykształceniem (48,9%) oraz emeryci (88,6%). Kandydat na studia musiał spełnić określone wymagania – przede wszystkim złożyć deklarację uczestnictwa (82,1%), mieć odpowiedni wiek (75,0%) oraz uiścić opłatę (71,4%).

W badaniu przeprowadzonym w 2023 roku pytano o źródła finansowania działalności UTW. Najczęściej wymieniano opłaty studentów (63,8%) i dotacje samorządowe (59,4%). UTW pobierały od studentów różne rodzaje opłat, głównie składki członkowskie (55,8%) oraz opłaty rejestracyjne i czesne (53,4%).

Ponad 76% UTW w Polsce wskazało na czynniki utrudniające działalność. Najczęściej wymieniano brak środków finansowych (65,8%) oraz zbyt niskie dochody studentów, aby móc opłacać składki (48,9%). Innymi problemami były: brak wolontariuszy gotowych do pracy bez wynagrodzenia, braki sprzętowe (komputery, wyposażenie itp.) oraz trudny dostęp do sal i auli.

Największą grupę studentów UTW w roku 2021/2022 stanowiły osoby ze średnim wykształceniem (48,9%), następnie osoby z wykształceniem wyższym (35,3%). Osoby z wykształceniem zawodowym podstawowym stanowiły 11,7%, a najmniejszą grupę tworzyli studenci z wykształceniem podstawowym – 4%.

Źródła:
Józef Półturzycki – Profesor Halina Szwarc – twórczyni uniwersytetów trzeciego wieku w Polsce
Urząd Statystyczny w Gdańsku – Uniwersytety trzeciego wieku w roku akademickim 2021/2022